Unia Europejska dąży aktualnie do osiągnięcia neutralności klimatycznej w roku 2050, co wymaga skomplikowanej i fundamentalnej transformacji sektora budownictwa i podjęcia szeregu aktywności i działań. Aktualna dekada jest zatem krytyczna, ponieważ bezpośrednie emisje CO₂ z budynków powinny się zmniejszyć o połowę do roku 2030, tak aby do 2050 r. osiągnąć poziom niemal zerowy. W Polsce, podobnie jak w innych państwach UE większość wytworzonych gazów cieplarnianych jest efektem procesów energetycznych tj. spalania paliw. Zmiana aktualnej struktury paliw jest wyzwaniem, w kontekście aktualnej globalnej sytuacji na świecie. Najwyższą emisję gazów cieplarnianych Polska posiada w związku z produkcją ciepła i elektryczności w oparciu o spalanie paliw konwencjonalnych, a same budynki w Polsce są odpowiedzialne za kilkadziesiąt milionów ton emisji CO₂ każdego roku. Znaczna część emisji z budownictwa zawiera się w produkcji i wytwarzaniu wyrobów. Dodatkową emisję powoduje sposób, w jaki wznosi się obiekty budowlane oraz w nieco mniejszym stopniu demontuje. Mając to na uwadze, emisje gazów cieplarnianych powinny zostać ograniczone w całym cyklu życia, obejmując emisje nie tylko użytkowe/operacyjne, ale i wbudowane.

• Emisje całego cyklu życia to emisje dwutlenku dwutlenku węgla i gazów cieplarnianych wynikające z: produkcji materiałów, ich wbudowania i użytkowania budynku oraz jego rozbiórki i utylizacji odpadów.
• Emisja wbudowana związana jest z produkcją wyrobu budowlanego oraz jego montażem. Jest wyrażona jest ilością dwutlenku węgla na jednostkę wyrobu.
• Emisja użytkowa związana jest ze zużyciem energii, gdy wyrób wbudowany lub sam budynek jest użytkowany (uwzględnia się procesy takie jak: ogrzewanie, chłodzenie, oświetlenie, praca urządzeń), dla budynków wyrażana jest na metr kwadrat.

Wg. aktualnych wytycznych strategii Komisji Europejskiej (m.in. Fala Renowacji) redukcję emisji dwutlenku węgla powinno się osiągnąć poprzez wdrożenie działań, które dotyczą redukcji emisji w całym cyklu życia. Jest to znaczące odejście od istniejących zapisów i wymagań przepisów, których większość skupiała się do tej pory na redukcji emisji w fazie użytkowania budynków, bez uwzględnienia znacznego potencjału zmniejszania emisji wbudowanych. Bieżący proces rewizji kluczowych dokumentów politycznych i legislacyjnych, takich jak recast dyrektywy EPBD, dyrektywy EED oraz recast rozporządzenia w sprawie wyrobów budowlanych CPR, daje znaczącą szansę na rozpoczęcie konsekwentnego włączania „emisji całego cyklu życia” do ram polityki oraz funkcjonowania sektora. 

Bezemisyjna Europa = bezemisyjne budynki

Ponieważ budynki odpowiadają za 40% całkowitego zużycia energii w UE i 36% całkowitej emisji CO₂ w UE, Europa nie może osiągnąć tego celu bez znacznego zmniejszenia zapotrzebowania budynków na energię. 

Zmniejszenie zużycia energii przekłada się bezpośrednio na zmniejszenie emisji. Największy potencjał w tym zakresie tkwi w istniejących budynkach Europy, w roku 2050 około 85% nadal będzie istnieć. Renowacja w zakresie efektywności energetycznej powinna być podstawą wszystkich działań na rzecz klimatu. Jednocześnie, aby stać się neutralnym dla klimatu, UE podejmuje kroki w celu zapewnienia, aby wszystkie projekty budowlane przyczyniały się do wytworzenia bezemisyjnego i zrównoważonego środowiska, w pełni zgodnego z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym. Taksonomia UE wprowadzona rozporządzeniem 2020/852 ma za zadanie wesprzeć inwestorów w procesie podejmowania decyzji inwestycyjnych, tak aby promować inwestycje w działalności zrównoważone środowiskowo, w tym niskoemisyjne. Taksonomia wykorzystuje podejście cyklu życia do oceny oddziaływania na środowisko. Sposobem na wdrożenie i monitorowanie tego procesu są przejrzyste wskaźniki i metody oceny śladu węglowego budynków i wyrobów, które umożliwiają każdemu, na dowolnym etapie cyklu życia, łatwą ocenę i porównanie wpływu na środowisko. W praktyce stosuje się obecnie metody określania śladu węglowego w cyklu życia wyrobów i obiektów budowlanych, które można podzielić na odnoszące się do emisji wbudowanej oraz emisji ze spalania paliw (użytkowanie budynku). Przyjmuje się że podstawą do obliczeń cyklu życia (w tym śladu węglowego) są normy ISO i CEN.

• Norma EN 15978 przedstawia metodykę oceny cyklu życia budynków oraz oceny efektywności środowiskowej budynków.
• EN 15804 określa, w jaki sposób firmy powinno się tworzyć deklaracje środowiskowe wyrobów(EPD), które są kluczowym elementem umożliwiającym raportowanie emisji dwutlenku węgla w cyklu życia
• EN 15643-5 określa, jak oceniać oddziaływanie cyklu życia budynków i obiektów inżynierii lądowej i wodnej
• ISO 14067:2018- zapewnia metodę obliczenia dotyczącą gazów cieplarnianych dla wyrobów, wprowadza wymagania i wytyczne dotyczące kwantyfikacji

Deklaracje środowiskowe wyrobów budowlanych - Polska i Europa

Tylko w przypadku posługiwania się znormalizowanymi metodami obliczeniowymi możliwy jest wspólny język do analiz i porównań oraz eliminacja tzw. greenwashingu. Istotnym zagadnieniem pozostaje dostępność do wiarygodnych i dokładnych danych określających ślad węglowy. W odniesieniu do wyrobów budowlanych pozytywnym zjawiskiem jest dynamicznie zwiększająca się liczba zweryfikowanych deklaracji środowiskowych EPD wyrobów budowlanych zawierająca informacje o śladzie węglowym wyrobów. W Polsce deklaracje tego typu wydaje Instytut Techniki Budowlanej (członek światowej organizacji ECO Platform działającej na rzecz wzajemnego uznawania EPD), a ich liczba wynosi aktualnie 400 (październik 2021). Równolegle, na rynku UE wydane EPD to około 20000 dokumentów. Najlepszym sposobem na szersze uwzględnianie emisji cyklu życia wyrobów na rynku jest włączenie normy EN15804+A2 do proponowanej rewizji CPR, jako podstawowej metodologii oceny wpływu wyrobów budowlanych na środowisko (aktualnie trwa taki proces w Komisji Europejskiej).

Wspólne europejskie ramy zrównoważonego budownictwa takie jak system Level(s) mogą służyć, jako podstawa do określenia wskaźników i scenariuszy oceny cyklu życia budynków. Komisja Europejska opracowała narzędzie Level(s) do oceny i raportowania aspektów zrównoważonego rozwoju w całym cyklu życia w tym dwutlenku wegla. Celem inicjatywy jest zapewnienie wspólnego języka technicznego. Ramy Level(s) mogą być wykorzystane do umożliwienia analizy porównawczej wyników w zakresie emisji dwutlenku węgla w całym cyklu życia i ostatecznie do wprowadzenia regulacji zgodnie z zamierzeniami polityki klimatycznej (np. aktualnie wdrażane w Szwecji, Austrii i Finlandii). Na poziomie UE inicjatywami politycznymi mającymi na celu zintegrowanie Level(s) są kryteria zielonych zamówień publicznych GPP oraz Taksonomia UE na rzecz zrównoważonego finansowania. 

Pomimo podejmowanych wysiłków większość istniejących standardów rozliczania emisji dwutlenku węgla (jak np. system ETS) jest dzisiaj niewystarczająca i stanowczo krytykowana. W związku z tym władze publiczne i organizacje branżowe opracowują praktyczne wytyczne i metodologie, które pomogą we wdrożeniu i zwiększeniu wiarygodności i dokładności danych dotyczących emisji dwutlenku węgla w całym cyklu życia. Przegląd istniejących przepisów dotyczących emisji dwutlenku węgla w całym cyklu życia pokazuje, że w interesie praktycznego wdrożenia kraje (np. Szwecja, Finlandia i Holandia) opracowują uproszczone metodologie oceny cyklu życia LCA oparte na wspólnych standardach (normy i system Levels).

Pościg za najlepszymi

Kraje o najbardziej postępowych wymaganiach dotyczących energii użytkowej są również tymi, które chcą regulować i uwzględniać emisje dwutlenku węgla. Kraje te nie mogą już dokonywać znacznych oszczędności emisji dwutlenku węgla w nowych budynkach poprzez dalsze zaostrzanie standardów wydajności energetycznej w zakresie samego użytkowania. Bardzo niskie zapotrzebowanie na energię użytkową oznacza, że ​​węgiel wbudowany staje się najważniejszym obszarem dalszej redukcji emisji dwutlenku węgla w cyklu życia budynku. Sensowne jest koncentrowanie się na niewykorzystanych oszczędnościach emisji dwutlenku węgla i wyznaczeniu celów dotyczących emisji z procesów produkcyjnych i budowlanych.

Trzy kraje wprowadziły limity CO₂ dla części typów nowych budynków, a dwa inne kraje aktualnie kończą takie prace. Trzy dodatkowe kraje mają prowadzone wymagania emisji pełnego cyklu życia dla budynków użyteczności publicznej. Nowe przepisy duńskie określają emisje dwutlenku węgla w cyklu życia dla nowych budynków. Holandia wymaga, aby wszystkie nowe budynki mieszkalne i biurowe, których powierzchnia przekracza 100 m², uwzględniały emisję wbudowaną przy użyciu metody krajowej. Wszystkie oddziaływania są przeliczane tam na wartość pieniężną skutków emisji (ECI), która służy do wyznaczania obowiązkowego limitu oddziaływania na środowisko dla nowych budynków. Finlandia i Szwecja opracowały uproszczone metodologie LCA i bazy danych dotyczące emisji dwutlenku węgla w całym cyklu życia, z zamiarem ułatwienia rozliczania i regulacji emisji dwutlenku węgla w całym cyklu życia np. do celów charakterystyk energetycznych. Niemcy, Szwajcaria, Włochy i Wielka Brytania wprowadziły wymagania emisji cyklu życia dla budynków/projektów publicznych oraz wymagania dla części wyrobów. 

Wszystkie ręce na pokład!

Działania podjęte przez te kilka państw członkowskich pokazują, że polityka dot. emisji cyklu życia jest możliwa i pożądana. Wspólne podejście na poziomie UE może przynieść dodatkowe korzyści w postaci większej przejrzystości, porównywalności i monitorowania postępów redukcji. Przemysł krajowy (Polska) wychodząc naprzeciw wyzwaniom stojącym przed dekarbonizacją krajowego przemysłu opracował istotny dokument pokazujący możliwość transformacji budownictwa. Polskie Stowarzyszenie Budownictwa Ekologicznego PLGBC we współpracy z Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju (EBOiR) opracowało w 2021 roku raport pt. ‘Mapa drogowa dekarbonizacji budownictwa do roku 2050”.

Raport wskazuje potencjalną ścieżkę prowadzącą do osiągnięcia neutralności klimatycznej przez polskie budynki i sektor budowlany. Głównym celem raportu jest wskazanie ścieżki dekarbonizacji polskiego budownictwa prowadzącej do osiągnięcia neutralności klimatycznej, który też ma stanowić kompendium wiedzy i przewodnik do planowania oraz opracowania strategii poprzez dziewięć wyodrębnionych grup interesariuszy. Należy też dodać, że aktualnie konsorcjum składające się z PLGBC, ITB i Politechniki Wrocławskiej otrzymało dofinansowanie z programu europejskiego CORNET na opracowanie cyfrowej bazy danych emisji gazów cieplarnianych dla wszystkich wyrobów budowlanych do celów projektowania budynków. Projekt (Foca) startuje 1 stycznia 2023.

Emisyjność eksploatacyjna budynków jest już częścią obowiązującego zakresu projektowania nowych budynków i projektowania znaczących renowacji użytkowanych obiektów w Polsce, w zakresie ich charakterystyki energetycznej, informację o jednostkowej emisji określa się w charakterystyce energetycznej i podaje w świadectwie charakterystyki energetycznej opracowywanym zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 27 lutego 2015 r., w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku lub części budynku oraz świadectw charakterystyki energetycznej ( Dz. U. z 2015 r. poz. 376 ze zm.). Aktualnie też tworzona jest baza danych źródeł emisji z budownictwa mieszkaniowego.

Dalsze wzmacnianie programów renowacji użytkowanych budynków, wraz z poprawą warunków eksploatacji przy zmniejszonym zapotrzebowaniu na moc źródeł ciepła jest to przypuszczalnie najbardziej racjonalny gospodarczo i użyteczny społecznie element Zielonego Ładu i głębokiej termomodernizacji, służący m.in. zmniejszeniu emisji gazów cieplarnianych i niskiej emisji.

Źródło: Trendy Budowlane.